Hoe zorgen we ervoor dat we niet langs elkaar maar met elkaar werken?
In een nieuwe reeks masterclasses duiken we niet in de uitvoering zelf, maar op het systeem áchter de uitvoering. De afgelopen jaren is steeds duidelijker geworden dat de beheer- en vervangingsopgave in de openbare ruimte niet langer binnen de grenzen van individuele organisaties kan worden aangepakt. Terwijl overheden in hetzelfde gebied opereren, gebeurt dat nog veelal vanuit afzonderlijke plannen, processen en verantwoordelijkheden. Juist daar wringt het: de opgave is gedeeld, maar het systeem waarbinnen wordt gewerkt is nog versnipperd.
De druk op de openbare ruimte neemt ondertussen snel toe. Infrastructuur bereikt massaal het einde van haar levensduur, terwijl tegelijkertijd maatschappelijke ambities rondom klimaatadaptatie, mobiliteit en biodiversiteit vragen om meer integrale keuzes. Dit maakt de vraag urgenter dan ooit: waarom blijft gebiedsgericht beheer en interbestuurlijk samenwerking zo lastig? Welke mechanismen houden versnippering in stand? En hoe kunnen we toewerken naar een systeem dat samenwerking structureel mogelijk maakt?
Onder de noemer Van versnippering naar systeemkracht onderzoeken we de institutionele logica, governance-structuren en systeemdynamieken die bepalen hoe overheden en organisaties samenwerken in de openbare ruimte. Samen met wetenschappers, bestuurders en praktijkexperts gaan we op zoek naar antwoorden op fundamentele vragen over afstemming, verantwoordelijkheid en organisatiekracht.
Masterclass 1: Waar gebieden één zijn en bestuur nog niet | 3 september 2026
Waarom integraal werken vaak pas te laat begint
Hoe werk je integraal aan een gebied als verantwoordelijkheden, budgetten, planningen en belangen per organisatie en domein zijn verdeeld? Die vraag stond centraal tijdens de eerste MPS Masterclass ‘Waar gebieden één zijn en bestuur nog niet’, op 3 september in het Provinciehuis Noord-Brabant. Wetenschapper Robin Neef (Universiteit Groningen) liet zien hoe versnippering niet alleen een praktisch probleem is, maar voortkomt uit de manier waarop we organisaties en besluitvorming hebben ingericht.
In de fysieke werkelijkheid grijpen opgaven voortdurend in elkaar. In de bestuurlijke werkelijkheid zijn verantwoordelijkheden juist opgeknipt. Neef benadert de openbare ruimte daarom als een gedeelde hulpbron: partijen zijn van elkaar afhankelijk en hebben gezamenlijke spelregels nodig om die ruimte goed te kunnen beheren.
De praktijkcasus van Amber van den Tillaart van Waterschap De Dommel maakte zichtbaar wat dat betekent in het dagelijks beheer. Eén landelijke gedragscode soortenbescherming kan bij verschillende organisaties tot verschillende interpretaties en werkwijzen leiden. Keuzes die eenmaal zijn gemaakt, raken bovendien steeds sterker verankerd in protocollen, opleidingen en contracten.
Arjan Hijdra van Wageningen University & Research koppelde daaraan het begrip padafhankelijkheid: eerdere keuzes bepalen steeds sterker welke volgende keuzes nog mogelijk of haalbaar zijn. Juist daarom is het moment waarop nieuwe regelgeving wordt ingevoerd cruciaal. In zo’n vroege fase bestaat nog ruimte om gezamenlijk uitgangspunten en werkwijzen te bepalen. Wie pas later afstemt, treft organisaties die hun eigen route inmiddels al hebben vastgelegd.
Ook deelnemers herkenden die dynamiek. Chrissy Faber, regisseur integrale programmering bij de gemeente ’s-Hertogenbosch, vatte een belangrijk inzicht treffend samen: ‘Integraliteit wordt vaak aan de achterkant georganiseerd. Dat wil je juist aan de voorkant meenemen.’
Tijdens de groepsgesprekken kwam dezelfde boodschap terug: voer het gesprek over verschillende belangen eerder en explicieter, breng beleid en uitvoering dichter bij elkaar en zorg voor mensen die over organisatie- en vakgrenzen heen kunnen kijken. Vergroening, waterberging en een warmtenet kunnen stuk voor stuk wenselijk zijn, maar concurreren soms om dezelfde ruimte. Dan helpt niet vanzelfsprekend nóg een overlegtafel. Belangrijker is dat partijen vroeg inzicht hebben in elkaars opgaven en gezamenlijk de consequenties van keuzes kunnen overzien.
De eerste masterclass leverde daarmee geen simpele blauwdruk op, maar wel een scherpe diagnose: versnippering is niet zomaar een samenwerkingsprobleem. Ze is ingebouwd in structuren, regels en eerder gemaakte keuzes. Wie daar iets aan wil veranderen, moet dus eerder kijken naar het systeem achter de samenwerking.
Masterclass 2: Het ideaaltype systeem
Datum: woensdag 7 oktober
Tijd: van 13.00 tot 17.00 uur
Locatie: Provinciehuis Noord-Brabant
Adres: Brabantlaan 1, 5216 TV ‘s Hertogenbosch
Als de huidige inrichting van het systeem samenwerking belemmert, hoe ziet een systeem dat samenwerking juist ondersteunt er dan uit?
Tijdens deze masterclass onderzoeken we welke ontwerpprincipes nodig zijn voor effectieve samenwerking, gezamenlijke besluitvorming en geïntegreerd assetmanagement. Hoe verdeel je rollen, verantwoordelijkheden en bevoegdheden? Hoe organiseer je informatie en besluitvorming over organisatiegrenzen heen? En waar ligt de balans tussen standaardisering en gebiedsgericht maatwerk?
Aan de hand van de wetenschappelijke theorie van Dirk Vriens en de praktijkcasus ‘Gebiedsgericht samenwerken aan natuur, water en landbouw: op zoek naar een systeem dat integrale opgaven ondersteunt’ van JaapJan Zeeberg (provincie Gelderland) bouwen we aan een ideaaltypisch systeem: niet als blauwdruk, maar als denkmodel waarmee deelnemers hun eigen werkwijze en organisatie kunnen onderzoeken.
Wetenschapper: Dirk Vriens, hoogleraar Designing Responsible Organizations aan de Faculteit der Managementwetenschappen van de Radboud Universiteit Nijmegen
[Dirk Vriens]
Dirk Vriens onderzoekt hoe organisaties en samenwerkingsnetwerken zo kunnen worden ingericht dat zij zowel maatschappelijk verantwoord als economisch betekenisvol functioneren. Zijn expertise ligt onder meer bij systeemtheorie, organisatiecybernetica, het ontwerpen en veranderen van organisatiestructuren en verantwoord gedrag binnen organisaties. Daarbij kijkt hij welke organisatorische structuren verantwoordelijk handelen ondersteunen of juist belemmeren, en hoe organisaties hun werkwijze en inrichting kunnen veranderen.
Masterclass 3: Van model naar praktijk
Datum: donderdag 29 oktober
Tijd: van 13.00 tot 17.00 uur
Locatie: Provinciehuis Noord-Brabant
Adres: Brabantlaan 1, 5216 TV ‘s Hertogenbosch
Een systeemmodel kan laten zien waar samenwerking vastloopt en hoe het anders zou kunnen. Maar hoe vertaal je systeemdenken naar concrete handelingsperspectieven?
Welke interventies maken daadwerkelijk systemisch verschil? En hoe voorkom je dat nieuwe samenwerkingsvormen boven op bestaande structuren worden gestapeld, zonder dat er wezenlijk iets verandert?
We verkennen onder meer gezamenlijke data-ecosystemen, nieuwe governancevormen, gebiedsgerichte regie en de rol van leiderschap en organisatiecultuur. De praktijkcasussen van Karianne Ooijevaar (provincie Noord-Holland): ‘Samen slimmer renoveren en vervangen: hoe bijna dertig beheerorganisaties samenwerken aan een gezamenlijke aanpak voor de renovatie- en vervangingsopgave van infrastructuur’ en Eelco Tukker (provincie Drenthe): ‘De toekomst van 24/7 publieke dienstverlening: hoe organiseer je bereikbaarheid en continuïteit in een veranderend systeem?’ laten zien wat er gebeurt wanneer overheden proberen de stap te zetten van analyse en ambitie naar duurzaam anders werken.
Wetenschapper: Lisa Verwoerd, senior onderzoeker en projectleider gespecialiseerd in actiegerichte en lerende methoden voor complexe veranderopgaven. Verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving en VU Amsterdam.
[Lisa Verwoerd]
Lisa Verwoerd houdt zich bezig met onderzoek naar complexe maatschappelijke veranderopgaven op het snijvlak van wetenschap, beleid en praktijk. Zij is gespecialiseerd in lerend evalueren, actieonderzoek en kenniscoproductie: onderzoeksvormen waarbij onderzoekers, beleidsmakers en andere betrokkenen gezamenlijk kennis ontwikkelen en ondertussen leren hoe zij een opgave verder kunnen brengen. In haar promotieonderzoek onderzocht zij hoe deze reflexieve en participatieve manier van werken een volwaardige plaats kan krijgen binnen beleidsonderzoek. Zij paste deze aanpak onder meer toe bij evaluaties van natuur-, regio- en klimaatbeleid.
Slotdebat ‘Van inzichten naar systeemkracht’
Datum: donderdag 19 november
Tijd: van 12.00 tot 17.00 uur (inclusief lunch)
Locatie: Provinciehuis Noord-Brabant
Adres: Brabantlaan 1, 5216 TV ’s Hertogenbosch
Tijdens het slotdebat brengen we de inzichten uit de drie masterclasses bij elkaar. Samen met wetenschappers, praktijkexperts en deelnemers verdiepen we de discussie en verkennen we de toekomst van gebiedsgericht beheer en interbestuurlijke samenwerking.
Wat kunnen beheerders, beleidsmakers en bestuurders morgen al anders doen? Waar is ruimte om binnen het bestaande systeem te handelen? En welke veranderingen vragen om gezamenlijke keuzes op bestuurlijk en organisatorisch niveau?
Het slotdebat biedt ruimte voor reflectie, uitwisseling en het formuleren van nieuwe handelingsperspectieven.
Klik hier om je aan te melden.
